Na świecie zdecydowanie przeważają osoby praworęczne, a leworęcznych jest wyraźnie mniej. Naukowcy nie znają jednej prostej przyczyny, ale wiadomo, że o tym, której ręki używamy chętniej, decyduje splot genów, rozwoju mózgu we wczesnym okresie życia i otoczenia.

Co oznacza bycie leworęcznym

Dominacja ręki to skłonność do wykonywania precyzyjnych czynności, takich jak pisanie, rysowanie czy posługiwanie się nożyczkami, jedną ręką – wygodniej i sprawniej niż drugą. Nie jest to cecha zero-jedynkowa. Są osoby, które piszą lewą ręką, ale rzucają piłką prawą, oraz takie, które swobodnie posługują się obiema (tzw. oburęczność, występująca rzadko).

Leworęczność nie jest chorobą ani wadą. To jedna z naturalnych odmian zmienności ludzkiej, podobnie jak kolor oczu czy grupa krwi. Występuje u ludzi na całym świecie, choć dokładny odsetek różni się w zależności od badania, metody pomiaru i kultury, w której badano ludzi. Zwykle podaje się, że leworęcznych jest około jednej dziesiątej populacji, ale warto traktować to jako przybliżenie.

Rola mózgu: dwie półkule, dwie specjalizacje

Ręce kontrolowane są przez przeciwne półkule mózgu: lewą rękę steruje głównie prawa półkula, a prawą – lewa. U większości ludzi to lewa półkula odpowiada za mowę i język, a także za sprawne, precyzyjne ruchy. Taka specjalizacja nazywana jest lateralizacją i prawdopodobnie sprzyja tej samej stronie ciała w sterowaniu dokładnymi czynnościami.

U osób leworęcznych układ bywa różny. Często ośrodki mowy również leżą w lewej półkuli, ale zdarza się, że są rozłożone bardziej równomiernie lub zlokalizowane po prawej stronie. Dlatego związek między ręką a mową jest widoczny, lecz nie jest regułą bez wyjątków.

Ślady wstępnych preferencji widać bardzo wcześnie. Badania ruchów płodów sugerują, że skłonność do używania jednej ręki może zaczynać się jeszcze przed urodzeniem, a więc na długo przed tym, zanim dziecko zacznie świadomie chwytać zabawki.

Geny i środowisko

Leworęczność częściej pojawia się w rodzinach, w których już ktoś taki jest, co wskazuje na udział dziedziczenia. Jednak nie działa to tak prosto jak w szkolnych przykładach z grochem. Dwoje praworęcznych rodziców może mieć leworęczne dziecko, a para leworęczna – dziecko praworęczne. Według obecnej wiedzy w grę wchodzi wiele genów, każdy z niewielkim wpływem, a nie jeden „gen leworęczności”.

Znaczenie mają też czynniki niezwiązane bezpośrednio z genami, takie jak warunki rozwoju w okresie płodowym. Badacze nadal spierają się o ich wagę i mechanizmy, dlatego warto ostrożnie podchodzić do doniesień, które podają jedną „prawdziwą” przyczynę.

Wpływ wychowania i kultury również jest widoczny. W przeszłości w wielu miejscach, także w szkołach, przekonywano dzieci leworęczne do pisania prawą ręką. Przez to w starszych pokoleniach odsetek osób, które deklarują się jako leworęczne, bywa zaniżony. Dziś na ogół odchodzi się od takich praktyk.

Dlaczego praworęcznych jest więcej

Na to pytanie nie ma jednej potwierdzonej odpowiedzi, ale naukowcy rozważają kilka wyjaśnień:

• Specjalizacja mózgu – wyraźny podział zadań między półkulami mógł być korzystny, a u większości ludzi przyjął formę, w której dominuje lewa półkula, a więc prawa ręka.
• Współpraca i naśladownictwo – w grupie łatwiej uczyć się narzędzi i gestów, gdy większość używa tej samej ręki. Kultura mogła więc utrwalać istniejącą przewagę.
• Równowaga kosztów i korzyści – leworęczność utrzymuje się w populacji mimo mniejszej liczebności, co może oznaczać, że ma swoje zalety, na przykład element zaskoczenia w walce lub sporcie, gdzie przeciwnik rzadziej mierzy się z leworęcznymi.

Żadna z tych hipotez nie jest uznawana za rozstrzygającą. Najlepiej traktować je jako elementy układanki, a nie gotowe wyjaśnienie.

Praktyczne wskazówki dla leworęcznych i ich bliskich

Jeśli dziecko częściej sięga lewą ręką, nie ma powodu go przestawiać. Wymuszanie zmiany bywa dla dziecka męczące i może zniechęcać do nauki pisania. Lepiej zadbać o dobre warunki do pracy:

• Pozwól dziecku samodzielnie wybrać rękę, a przy wątpliwościach przez jakiś czas obserwuj, której używa częściej.
• Przy pisaniu ułóż zeszyt lekko pochylony w prawą stronę i pamiętaj o właściwym oświetleniu, aby ręka nie rzucała cienia na tekst.
• Wybieraj narzędzia dopasowane do lewej ręki, na przykład nożyczki i temperówki, które faktycznie działają przy takim chwycie.
• Przy pisaniu długopisem lub piórem sprawdź, czy tusz nie rozmazuje się pod dłonią. Czasem pomaga zmiana rodzaju pisaka.
• W kuchni i warsztacie zachowaj ostrożność z narzędziami projektowanymi z myślą o praworęcznych, bo mogą być mniej wygodne lub mniej bezpieczne.

Jeśli masz wątpliwości, czy preferencje dziecka są stabilne, albo zauważasz trudności w koordynacji ruchowej, warto porozmawiać z nauczycielem lub specjalistą od rozwoju dziecka.