Nazwy ptaków, które znamy od dziecka, często mają kilkaset, a nawet więcej niż tysiąc lat. Bocian, sroka i dzięcioł to słowa odziedziczone z dawnej słowiańszczyzny, a ich brzmienie odsyła do wyglądu lub zachowania zwierząt. Poniżej 10 ciekawostek, z zaznaczeniem tam, gdzie językoznawcy nie mają pewności.

Bocian: stara nazwa i ptak, który nie śpiewa

Bocian biały to jeden z najbardziej rozpoznawalnych ptaków wiejskiego krajobrazu. Jego nazwa ma za sobą długą drogę, a o jej początkach wciąż się dyskutuje.

• 1. Pochodzenie nazwy nie jest pewne. Słowo „bocian” jest bardzo stare i sięga czasów prasłowiańskich. Podobne formy znajdziemy w niektórych innych językach słowiańskich. Dokładne źródło tłumaczy się różnie, więc w opracowaniach językowych warto uważać na zbyt pewne wyjaśnienia.
• 2. Bocian „mówi” dziobem. Dorosłe bociany praktycznie nie mają głosu w tradycyjnym sensie. Porozumiewają się klekotaniem, czyli szybkim stukaniem dziobem. Dlatego dźwięk kojarzony z bocianem to właśnie klekot, a nie śpiew.
• 3. Daleka podróżniczka. Bociany białe z naszych stron odlatują na zimę, a wiele z nich dociera aż do Afryki. Wracają zwykle wczesną wiosną, dlatego pierwszy bocian na polu od dawna uchodzi za zwiastun nowej pory roku.
• 4. Bocian w wierzeniach. Ludowe przekonania mówiły, że bocian przynosi dzieci, a gniazdo na dachu zapewnia gospodarstwu szczęście. To tradycja, nie fakt przyrodniczy, ale pokazuje, jak mocno ptak zakorzenił się w kulturze. Do dziś funkcjonuje też zdrobnienie „bociek”.

Sroka: nazwa związana z maścią

Sroka jest czarno-biała, a polszczyzna zachowała to w całej rodzinie słów.

• 5. Od sroki pochodzi „srokaty”. Przymiotnik opisujący zwierzę w dwóch kontrastowych barwach, na przykład srokatego konia czy srokatą krowę, łączy się z nazwą ptaka. Wyraz „sroka” wskazuje więc na ubarwienie, a nie na charakter.
• 6. Mit o zamiłowaniu do błyskotek. Mówi się, że sroka kradnie wszystko, co błyszczy. Badania nad zachowaniem srok tego przekonania nie potwierdziły, a w jednym z eksperymentów ptaki wręcz ostrożnie podchodziły do świecących przedmiotów. Frazeologia o „kradnącej sroce” to raczej ludowa obserwacja niż nauka.
• 7. Bardzo inteligentny ptak. Sroki należą do rodziny krukowatych, uznawanych za jedne z najbardziej pojętnych ptaków. W badaniach z lustrem niektóre osobniki zachowywały się tak, jakby rozpoznawały własne odbicie, co u zwierząt jest rzadkością. Wyniki warto traktować jako ciekawostkę, bo interpretacje takich testów bywają różne.

Dzięcioł: nazwa starsza niż polski język

Dzięcioł jest jednym z tych ptaków, które częściej słyszymy, niż widzimy.

• 8. Podobna nazwa w wielu językach. Czeskie „datel” czy rosyjskie „дятел” brzmią znajomo, bo to ta sama dawna nazwa słowiańska. Najczęściej wiąże się ją z charakterystycznym stukaniem, ale szczegóły etymologii są przedmiotem sporów.
• 9. Stukanie to nie tylko szukanie jedzenia. Dzięcioły żerują, wykuwając w drewnie otwory, ale tak zwane bębnienie, czyli szybkie, rytmiczne uderzenia, służy głównie komunikacji. Ptak oznajmia w ten sposób swoje terytorium i przyciąga partnera. Bębnienie słychać przede wszystkim wiosną.
• 10. Wyjątkowy język i pożyteczne dziuple. Język dzięcioła jest bardzo długi i schowany w specjalnej budowie czaszki, dzięki czemu ptak sięga owadów w głębi drewna. Wykute przez niego dziuple zajmują potem inne zwierzęta, na przykład sikory, szpaki czy nietoperze. Dzięcioł jest więc „budowniczym” wielu mieszkań w lesie.

Jak wykorzystać tę wiedzę w praktyce

Znajomość nazw i zwyczajów ułatwia obserwowanie ptaków na spacerze. Kilka prostych wskazówek:

• Słuchaj, zanim zaczniesz szukać. Klekot zdradzi bociana przy gnieździe, a rytmiczne bębnienie w lesie dzięcioła. Sroki rozpoznasz po chrapliwym, szybkim skrzeku.
• Zachowaj dystans. Lornetka pozwala oglądać gniazda z daleka i nie płoszyć ptaków. Szczególnie w okresie lęgowym nie podchodź blisko gniazd i dziupli.
• Nie usuwaj gniazd i dziupli na własną rękę. Wiele gatunków ptaków podlega ochronie prawnej, a zasady dotyczące gniazd, zwłaszcza bocianich na budynkach i słupach, mogą się zmieniać. Przed jakąkolwiek ingerencją sprawdź aktualne przepisy lub skontaktuj się z lokalnym urzędem czy organizacją przyrodniczą.
• Zapisuj obserwacje. Prosty notes z datą i miejscem pierwszego bociana w roku albo ulubionego drzewa dzięcioła szybko staje się ciekawą pamiątką.

Nazwy ptaków są małymi pomnikami języka: zachowały dawne skojarzenia z barwą, dźwiękiem i zwyczajami. Następnym razem, gdy usłyszysz klekot, bębnienie lub zobaczysz srokatą sylwetkę na płocie, być może spojrzysz na te słowa z większą ciekawością.