Wchodzisz do kuchni, w której pachnie świeżo mielona kawa, i po kilku minutach przestajesz to zauważać. Za to gość, który właśnie przekroczył próg, od razu czuje intensywny aromat. To nie kwestia gorszego węchu, lecz zwyczajny mechanizm ochronny: nos i mózg uczą się ignorować to, co się nie zmienia.

Na czym polega adaptacja węchowa

Zjawisko to nazywa się adaptacją węchową (zmęczeniem węchowym). Polega na tym, że przy długim kontakcie z tym samym zapachem czujemy go coraz słabiej, a po pewnym czasie czasem wcale. Dotyczy zdrowych osób i jest zupełnie normalne.

Warto pamiętać, że nie wszystkie zapachy „znikają” w takim samym tempie. Jedne wyciszają się szybko, inne wolniej, a o tempie decyduje m.in. natężenie woni i to, jak długo jej doświadczamy.

Jak to działa: od nosa do mózgu

W górnej części jamy nosowej znajdują się wyspecjalizowane komórki węchowe. Cząsteczki zapachowe unoszące się w powietrzu łączą się z receptorami na tych komórkach, a te wysyłają sygnały do mózgu. Dzięki temu rozpoznajemy, że coś pachnie np. cytrusami albo dymem.

Adaptacja zachodzi na kilku poziomach:

• w receptorach – przy długiej stymulacji komórki węchowe reagują słabiej na ten sam bodziec,
• w mózgu – układ nerwowy ocenia stały, niezmienny sygnał jako mało istotny i stopniowo go „wycisza”,
• w uwadze – skupiamy się na nowych bodźcach, więc znany zapach schodzi na dalszy plan.

Z podobnym mechanizmem spotykasz się w innych zmysłach: po jakimś czasie nie czujesz na skórze ubrania ani nie słyszysz cichego szumu lodówki.

Po co nam to potrzebne

Gdybyśmy cały czas odbierali każdy zapach z tą samą intensywnością, nasz układ nerwowy byłby przeciążony informacjami. Adaptacja pozwala skupić się na tym, co się zmienia, a to zwykle jest ważniejsze: pojawienie się zapachu spalenizny, ulatniającego się gazu (do którego dodaje się substancje nadające charakterystyczną woń) czy nieświeżej żywności.

Jest też druga strona medalu. Skoro przestajemy czuć stałe zapachy, możemy nie zauważać tych, które zdominowały nasz dom lub ubranie. Stąd bierze się częste zjawisko „ślepoty zapachowej” na własne mieszkanie.

Jak sprawdzić, czym pachnie twój dom

Skoro nos się przyzwyczaja, trzeba go nieco przechytrzyć. Kilka prostych sposobów:

• Wyjdź na dłuższą chwilę na zewnątrz i wróć – pierwsze wrażenie po wejściu jest najbardziej wiarygodne.
• Poproś zaufaną osobę o szczerą opinię, jeśli podejrzewasz, że w domu, samochodzie lub na ubraniach utrzymuje się nieprzyjemna woń.
• Przewietrzaj regularnie – przeciąg przez kilka minut wymienia powietrze skuteczniej niż uchylone okno przez cały dzień.
• Zwracaj uwagę na miejsca „chłonące” zapachy: tekstylia, dywany, zasłony, filtry, śmietnik, lodówkę, odpływy.

Jak „zresetować” węch

Gdy nos jest zmęczony, na przykład podczas wybierania perfum czy świec zapachowych, pomaga krótka przerwa. Wyjdź na świeże powietrze, odczekaj kilka minut i dopiero wtedy wróć do testowania. Przy porównywaniu wielu zapachów lepiej ograniczyć się do kilku próbek naraz, bo po większej liczbie trudno już je rozróżniać.

Często podaje się, że pomaga powąchanie ziaren kawy. To popularny zwyczaj w perfumeriach, ale naukowe dowody na jego skuteczność są niejednoznaczne, więc lepiej traktować go jako ciekawostkę niż pewną metodę. Najpewniejsze jest po prostu świeże powietrze i odpoczynek.

Kiedy warto zwrócić uwagę na węch

Adaptacja jest chwilowa i odwracalna: po wyjściu z pomieszczenia zapach znów jest wyczuwalny. Jeśli jednak zauważysz, że przez dłuższy czas nie czujesz wielu zapachów, które zwykle czułeś, lub odczuwasz je zupełnie inaczej niż dotąd, nie zrzucaj tego na przyzwyczajenie. W takiej sytuacji warto skonsultować się z lekarzem.

Pamiętaj też, że zapach gazu lub dymu jest sygnałem alarmowym. Jeśli go poczujesz, nie zakładaj, że „się przyzwyczaisz” – przewietrz pomieszczenie i skorzystaj z procedur bezpieczeństwa oraz numerów alarmowych.